HOOGBEGAAFD ZIJN

Wat hoogbegaafdheid is

Hoogbegaafdheid wordt vaak geassocieerd met kinderen, maar ook veel volwassenen ontdekken pas later in hun leven dat zij hoogbegaafd zijn. Er bestaan verschillende definities van hoogbegaafdheid. Traditioneel wordt het gekoppeld aan een IQ-score van 130 of hoger. Modernere visies kijken breder en nemen ook eigenschappen mee zoals creativiteit, een sterk analytisch vermogen, intensiteit, rechtvaardigheidsgevoel en een grote behoefte aan autonomie en zingeving. Geschat wordt dat ongeveer 2 tot 5% van de bevolking hoogbegaafd is. Erfelijkheid speelt hierbij een belangrijke rol: hoogbegaafdheid komt vaak voor binnen families, al betekent dit niet dat het zich bij iedereen op dezelfde manier uit.

Waarom het belangrijk is om te weten of je hoogbegaafd bent

Voor veel volwassenen is het herkennen van hoogbegaafdheid een belangrijke stap in zelfinzicht. Het kan verklaren waarom bepaalde situaties in werk of samenwerking als lastig worden ervaren, terwijl anderen daar ogenschijnlijk minder moeite mee hebben. Hoogbegaafde volwassenen denken vaak snel en associatief, zien complexe verbanden en hebben een sterke behoefte aan inhoudelijke uitdaging. Tegelijkertijd kunnen zij zich onbegrepen voelen wanneer hun omgeving anders denkt of werkt. Het besef dat deze verschillen voortkomen uit een andere manier van informatie verwerken, kan rust en erkenning geven.

Ook de reacties van anderen spelen een rol. Hoogbegaafdheid wordt niet altijd herkend en kan zelfs verkeerd geïnterpreteerd worden, bijvoorbeeld als eigenwijsheid, perfectionisme of afstandelijkheid. In een werkomgeving kan dit leiden tot miscommunicatie of het gevoel “niet op de juiste plek” te zitten. Door inzicht te krijgen in je eigen kenmerken én deze bespreekbaar te maken, ontstaat er vaak meer wederzijds begrip en ruimte voor effectieve samenwerking.

Hoogbegaafdheid in een werkcontext

Binnen een werkcontext heeft hoogbegaafdheid zowel kansen als aandachtspunten. Veel hoogbegaafde volwassenen floreren in functies waarin zij autonomie hebben, complexe vraagstukken mogen oplossen en ruimte krijgen voor creativiteit en innovatie. Tegelijkertijd kan er sprake zijn van onderprikkeling wanneer werk te routinematig is, of juist overprikkeling wanneer de werkomgeving chaotisch of weinig gestructureerd is. Daarnaast komen thema’s als perfectionisme, faalangst, bore-out of moeite met hiërarchie relatief vaker voor.

Hoe coaching je kan helpen

Coaching gericht op hoogbegaafdheid helpt je om deze dynamieken te begrijpen en effectief te benutten. Het doel is niet om jou te “veranderen”, maar juist om beter aan te sluiten bij wie je bent. Door inzicht te krijgen in je talenten, valkuilen en behoeften, kun je bewuster keuzes maken in je loopbaan en werkstijl. Dit leidt niet alleen tot meer werkplezier, maar ook tot duurzame inzetbaarheid en persoonlijke groei.

Hoogbegaafdheid brengt een aantal kenmerkende eigenschappen met zich mee waaraan je hoogbegaafdheid kunt herkennen. Je hoeft je niet in alle kenmerken te herkennen om hoogbegaafd te zijn. Met de zelftest kan je checken in hoeverre jij je kunt vinden in de verschillende kenmerken.

• Denker. Je bent bovengemiddeld intelligent en hebt een IQ boven de 130. Je leert snel, legt makkelijk verbanden en onthoudt wat je interesseert.
• Op zoek naar uitdagingen. Je zoekt vaak uitdagingen en duikt er dan helemaal in.
• Creatieve denker. Je bent goed in het bedenken van nieuwe ideeën en lost problemen op een unieke manier op.
• Top down denker. Je werkt niet graag stap voor stap, maar wil graag eerst het geheel snappen voordat je iets oppakt.
• Goed met woorden. Je kent veel woorden en je kan ingewikkelde dingen goed uitleggen.
• Nieuwsgierig naar ingewikkelde ideeën. Je vindt ingewikkelde onderwerpen interessant en stelt veel vragen. Deze interesse had je al op jonge leeftijd.
• Eerlijk en kritisch. Je hebt vanaf jonge leeftijd een sterk gevoel voor rechtvaardigheid. Je geeft aan als er ergens een fout is gemaakt en als je iets oneerlijk vindt, heb je daar last van.
• Zelf bepalen wat je doet. Je maakt graag zelf keuzes en werkt zelfstandig. Vrijheid in wat en hoe je leert of werkt, is belangrijk voor je. Je vindt het niet prettig als iemand zegt dat je iets moet doen.
• Voorsprong in ontwikkeling. Je begon vroeg met praten, lopen of lezen. Of je begon op de gemiddelde leeftijd of later, maar deed het wel gelijk goed. Zoals direct hele zinnen spreken of lopen zonder te vallen.

Vanwege de kenmerkende eigenschappen die bij hoogbegaafdheid horen, ben je ook gevoeliger voor bepaalde risico’s en valkuilen en de bijbehorende gevolgen. Je kunt hierbij denken aan onderstaande zaken, maar je hoeft je niet in alles te herkennen:

• Bovengemiddeld aanpassen. Omdat je als hoogbegaafde anders bent in een wereld waarin de meeste mensen dat niet zijn, is de kans groot dat jij je gaat aanpassen. Als mens willen we namelijk van nature onderdeel zijn van een sociale omgeving. Als gevolg van het aanpassen leef je niet trouw aan wie je bent. Daardoor weet je op een bepaald moment ook niet meer zo goed wie jij nu echt bent, wat jouw echte verlangens zijn, wat jij echt wilt en nodig hebt.
• Op de rem staan. Wanneer anderen jou vaak een beetje ’te’ vinden en vinden dat jij altijd maar te snel gaat, kan het zijn dat je je bent gaan inhouden en dat je daardoor ook het gevoel hebt dat je steeds op de rem staat. Op de rem staan is enorm vermoeiend en staat je in de weg van het kunnen benutten van jouw snelheid en van alles dat jou snel maakt.
• Te veel nadenken: Je kan blijven hangen in details en daardoor moeite hebben met het snel nemen van beslissingen.
• Faalangst en onderpresteren. Als hoogbegaafde leg je de lat vaak hoog en ben je vaak perfectionistisch ingesteld. Hoe hoger de lat, hoe moeilijker het wordt om te voldoen aan jouw eigen eisen waardoor de angst om te falen toeneemt en ook het risico op onderpresteren. Je blijft liever veilig onder het niveau van wat je aan kunt dan jezelf uit te dagen met het risico dat iets niet meteen lukt. Daardoor sta je jouw eigen groei en de ontwikkeling van jouw gaven en potentie in de weg.
• Teleurstelling. Wanneer je ziet hoe een ideale wereld eruit kan zien en tegelijkertijd ziet dat jouw idealistische visie geen werkelijkheid is of dat vooruitgang langzamer gaat dan jij zou willen, kun je een vorm van existentiele teleurstelling ervaren.
• Moeite met autoriteit: Als je regels of beslissingen onlogisch of oneerlijk vindt, kun je daar last van hebben en/of er iets aan willen doen. Ook vind je het niet prettig als iemand jou te veel aanstuurt of zich niet gelijkwaardig gedraagt.
• Conflicten met anderen. Vanwege het anders-zijn, kan miscommunicatie ontstaan met anderen. Deze miscommunicatie kan leiden tot conflicten als je niet van elkaar weet en begrijpt dat je anders denkt, ziet, doet en voelt. Daarnaast kan ook het sterk ontwikkelde rechtvaardigheidsgevoel en de behoefte aan autonomie meespelen in het ontstaan van conflicten. Zeker als anderen niet zien wat in jouw ogen onrechtvaardig is of jou proberen te micro-managen.
• Overprikkeld raken. Je ervaart geluiden, texturen en geuren en emotionele prikkels, zoals sfeer en emoties van anderen intenser dan anderen. Dit kan prettig zijn, maar ook snel te veel worden. Dan kan je overprikkeld raken. Zeker wanneer je jezelf de benodigde hersteltijd niet geeft omdat je vindt dat je altijd maar productief en nuttig bezig moet zijn. Dat leidt dan vaak ook tot een burn-out.
• Bore-out. Eenvoudige of herhalende taken houden je niet lang geboeid, wat het lastig maakt om gefocust te blijven. Dit kan werk of school lastig maken, wat kan leiden tot slechtere prestaties. Als hoogbegaafde heb je een sterke behoefte aan intellectuele prikkels. Wanneer je niet voldoende geprikkeld of uitgedaagd wordt, kun je intellectueel onderprikkeld raken en vervolgens ook in een bore-out terechtkomen.
• Niet leren leren. Wanneer je voorliep in jouw ontwikkeling, heb je bepaalde leerstrategieën niet nodig gehad op het moment dat ze aan bod kwamen op school. Je kon bijvoorbeeld de lesstof in één keer onthouden. Deze leerstrategieën heb je daardoor dan niet ontwikkeld. Ook is er vanwege het voorlopen vaak weinig geoefend met de frustraties van het leerproces: het vallen en opstaan en het belang van oefenen om iets te kunnen beheersen. Hier loop je tegenaan zodra de hoeveelheid leerstof te groot wordt om te onthouden.
• On-afgemaakte projecten. Juist omdat je een verhoogd verlangen naar intellectuele prikkels hebt, kun je ook relatief verveeld raken zodra je iets in de vingers hebt. Vervolgens is het dan lastig om iets alsnog af te maken. Hoogbegaafden worden ook regelmatig verweten dat ze aan van alles beginnen en weinig afmaken, maar als hoogbegaafde heb je het soms nodig om dingen uit te proberen, zonder de verplichting om het af te maken, zodat je genoeg geprikkeld kunt blijven.
• Uitstellen. Als hoogbegaafde hecht je veel waarde aan het ergens het nut van inzien, begrijpen waarom iets gedaan moet worden en vind je vaak de ‘simpele’ dingen ingewikkeld. Dit kan ertoe leiden dat je gaat uitstellen. Uitstelgedrag kan ook ontstaan omdat je wat je wilt te groot hebt gemaakt voor jezelf, onduidelijk hebt wat je precies wilt en nodig hebt of omdat je jezelf er niet toe aan kunt zetten omdat het je interesse niet (meer) heeft.
• Onrust in je hoofd en lijf. Wanneer je veel nadenkt over de problemen in jouw leven of in de wereld en/of omdat je gemakkelijk de beren op de weg ziet en de doemscenario’s uitdenkt, kan onrust in je hoofd ontstaan. Bovendien ben je als hoogbegaafde soms geneigd om de focus te leggen op je brein en je gedachten waardoor je onrust in je lichaam kunt ervaren.
• Eenzaamheid. Omdat je als hoogbegaafde onderdeel bent van ongeveer 2,5-5% van de samenleving, is de kans groot dat je te weinig gelijkgestemden om je heen hebt. Je voelt je dan al snel de enige die denkt wat jij denkt, ziet wat jij ziet en voelt wat jij voelt. De mensen om je heen kunnen bovendien niet altijd mee in jouw denk- en zienswijze en begrijpen je vaak niet, wat jouw gevoelens van eenzaamheid versterkt.
• Een laag zelfbeeld en weinig zelfvertrouwen. Wanneer je steeds de eerste of enige bent die ziet hoe iets kan, moet of beter kan, is de kans groot dat je aan jezelf gaat twijfelen. Zeker wanneer je regelmatig de feedback krijgt dat anderen het anders zien, heeft dat een negatieve invloed op je zelfvertrouwen. Zelfs als later blijkt dat je het toch goed gezien of gevoeld had.
• Depressieve klachten en zingevingsvraagstukken. Als hoogbegaafde heb je soms een ander pad te belopen dan de meeste mensen om je heen. Wanneer je van je eigen weg afraakt en niet doet wat klopt bij jouw blauwdruk (de optelling van wie je bent, wat je van nature goed kunt en wat je wilt en nodig hebt), kunnen depressieve klachten ontstaan. Er ontstaan dan vaak ook zingevingsvraagstukken als ‘Waar doe ik het voor?’ En ‘Is dit alles?’. Dit resulteert in het minder zin hebben om iets te ondernemen en minder zin in het leven;
• Verslavingen. Het niet kunnen zijn wie je bent, niet kunnen leven op een manier die klopt voor jou of moeten functioneren in een wereld die jou niet begrijpt en die jij niet begrijpt, kan je gevoelig maken voor bepaalde verslavingen. Denk hierbij aan alcohol-, drugs- of gameverslavingen, welke worden ingezet als manier om te verdoven.

Cognitieve sterke punten

• Snelle informatieverwerking
• Groot leervermogen
• Zelfstandig leren
• Strategisch denken
• Sterk geheugen
• Goed overzicht houden

Persoonlijke sterke punten

• Creativiteit
• Diep empathisch vermogen
• Doorzettingsvermogen (bij intrinsieke motivatie)
• Groot probleemoplossend vermogen
• Leiderschapspotentieel

Wat je wél moet doen

• Geef uitdaging (complexiteit, autonomie)
• Geef ruimte voor diepgang
• Neem vragen serieus
• Stimuleer fouten maken (tegen perfectionisme)
• Erken gevoeligheid en intensiteit
• Bied gelijkwaardigheid in communicatie

Wat je juist níet moet doen

• Niet bagatelliseren (“doe maar normaal”)
• Geen extra werk als “beloning” zonder verdieping
• Niet alleen focussen op prestaties
• Niet alles makkelijk laten gaan (ook leerproces belangrijk)
• Geen autoritaire houding zonder uitleg

Er zijn bepaalde voorwaarden nodig voor jou als hoogbegaafde om goed te kunnen functioneren in je werk. Bekijk welke voorwaarden voor jou van belang zijn:

• Het kunnen inzetten van jouw bovengemiddelde intelligentie, potentie en unieke gaven.
• Intellectuele uitdaging en voldoende complexiteit in de functie.
• Groeimogelijkheden binnen de functie en organisatie.
• Functie-overstijgende werkzaamheden, veelal adviserend of strategisch van aard.
• Werkactiviteiten gericht op vernieuwen, verbeteren en/of veranderen.
• Een werksfeer die creatief en divergent denken stimuleert en daarin vertrouwen en veiligheid biedt.
• Het ervaren van verbinding met collega’s en leidinggevenden.
• Onderling begrip; collega’s die jouw kwaliteiten herkennen, jouw inhoudelijke kennis waarderen en hun best doen jou te begrijpen en steunen.
• Vrijheid en autonomie, ruimte voor zelfsturing.
• Een leidinggevende die duidelijkheid biedt over wat er gedaan moet worden en jou de ruimte geeft dit te doen naar eigen invulling.
• Een omgeving die overprikkeling voorkomt en voldoende rust en stilte stimuleert.

Geef voor onderstaande 27 stellingen aan in welke mate jij daar herkenning in vindt en in hoeverre dit bij jou aansluit op een schaal van 1 tot 10 (waarbij 1 totaal niet van toepassing is en 10 volledig van toepassing is). Bespreek de uitkomst tijdens een persoonlijk gesprek.

• Ik heb plezier in het doorgronden van complexe vraagstukken en kom daarbij het meest tot mijn recht.
• Ik stel regelmatig vanzelfsprekendheden of bestaande werkwijzen ter discussie omdat ze voor mij niet logisch voelen.
• Mijn gedachten verlopen niet altijd lineair; ik maak in mijn hoofd sprongen die voor mij logisch zijn, maar voor anderen niet altijd te volgen zijn.
• Ik merk dat ik meerdere tegenstrijdige gedachten of gevoelens tegelijk kan ervaren.
• Mijn emoties zijn vaak intens en diepgaand, zowel positief als negatief.
• Onrecht of oneerlijkheid kan mij sterk raken, ook als het mij niet direct persoonlijk betreft.
• Ik heb een sterke behoefte aan intellectuele uitdaging en raak snel uitgekeken wanneer ik iets begrijp of beheers.
• Wat voor mij logisch of vanzelfsprekend voelt, blijkt voor anderen niet altijd zo te zijn.
• Ik kom regelmatig tot andere inzichten of conclusies dan de mensen om mij heen, ook wanneer we naar dezelfde informatie kijken.
• Ik verwerk informatie vaak sneller dan de mensen om mij heen en merk in gesprekken of processen dat ik al bij een volgende denkstap ben terwijl anderen daar nog moeten aankomen.
• Ik merk dat ik instructies of opdrachten soms anders interpreteer waardoor ik dingen anders doe dan wat blijkbaar de bedoeling was.
• Bij complexe vraagstukken zie ik snel hoe verschillende onderdelen met elkaar samenhangen en elkaar beïnvloeden.
• In mijn ontwikkeling waren er gebieden waarin ik voorliep of sneller was dan leeftijdsgenoten.
• Ik heb een levendige verbeelding en kan mij gemakkelijk volledig in gedachten of scenario’s verliezen.
• Ik merk regelmatig details, patronen of inconsistenties op die anderen niet lijken te zien.
• Ik zie mogelijke gevolgen of risico’s vaak al voordat anderen dat doen.
• Ik zie vaak eerder dan anderen wat er moet gebeuren en neem daardoor regelmatig het voortouw.
• Ik krijg regelmatig terug dat mijn reacties, enthousiasme of betrokkenheid voor anderen ‘te veel’ kunnen zijn.
• Ik maak mij nieuwe kennis of vaardigheden vaak sneller eigen dan de meeste mensen om mij heen.
• Ik heb me al van jongs af aan fundamenteel anders gevoeld dan de meeste mensen om mij heen, ook al kon ik niet altijd benoemen waarom dat was.
• Ik trek mijn eigen conclusies en volg iets pas als het voor mij logisch of kloppend voelt.
• Wanneer iets mijn interesse heeft, kan ik mij er met grote intensiteit in verliezen en de tijd vergeten.
• Ik krijg meer energie van het verbeteren of vernieuwen van iets dan van het in stand houden ervan.
• Ik blijf vaak lang en diep nadenken over wat ik meemaak, hoor of lees, ook nadat de situatie voorbij is.
• Ik heb een sterke neiging om ideeën of verbeteringen niet alleen te bedenken, maar ze ook daadwerkelijk vorm te willen geven.
• Ik ervaar zintuiglijke prikkels (zoals geluid, licht of aanraking) vaak sterker dan mensen om mij heen.
• Ik kom regelmatig met ongewone of creatieve oplossingen of invalshoeken die anderen niet hadden bedacht.